به نقل از آرتیها قصهها و افسانههای قدیمی از هر جهت جذابند. بخشی از آنها با کودکی ما گره خوردهاند و بخشی دیگر نشانهای از فرهنگ و حالوهوای دوران پیشین هستند و از این نظر اهمیت زیادی دارند. فیلمهای زیادی در سطح جهان با تمرکز روی قصهها و افسانههای قدیمی ساخته شدهاند و در ایران هم کارگردانهای مختلفی سراغ چنین سوژهای رفتهاند. فیلم انیمیشنی «شنگول و منگول» به کارگردانی کیانوش و فرزاد دالوند جدیدترین نمونه از این آثار است. به بهانه اکران این فیلم، نگاهی داریم به آثاری که براساس قصهها و افسانههای قدیمی تولید شدهاند.
سارای
«سارای» به طور کلی براساس یکی از افسانههای آذربایجان است. افسانه از این قرار است که سارای به آیدین علاقهمند میشود اما خان هنگام شکار، سارای را میبیند و به او دل میبندد. در همین زمان مادر آیدین ناخوش میشود و او مجبور میشود ایل را ترک کند. آیدین برای مرگ مادرش هفت شبانهروز به سوگ مینشیند و در همین مدت خان با تهدید قتل پدر سارای، او را با خودش همراه میکند.
سارای در انتظار آیدین راه را طولانی میکند اما انتظار میکشد که آیدین برای نجاتش بیاید فایدهای ندارد و نهایتا خودش را به رودخانه میاندازد تا دست خان به او نرسد و مبادا به آیدین خیانت کند. «سارای» به عنوان فیلمی خاص و افسانهای در دهه هفتاد بین مخاطبان خاص خودش مورد توجه قرار گرفت و هنوز هم جزو آثار ماندگار سینمای ایران به حساب میآید اما در میان فیلمهای تجاری آن دوران به فروش چندانی دست پیدا نکرد.
تنبل قهرمان
داستان فیلم براساس همان افسانهی مشهور حسن کچل ساخته شده اما نسبت به نسخهای که علی حاتمی ساخته بود حال و هوای کودکانهتری دارد. اینبار ماجرا درباره پسر تنبلی بود که مادرش به زور او را از خانه بیرون میفرستاد و در طول مسیرش اسیر کاروان دزدان میشود. بعد به یک شعبدهباز برمیخورد وارد قصر سلطان میشود. آنجا با ماجرای عروسی دختر حاکم رو در رو میشود و زندگیاش تغییر میکند و نهایتا به شهر خودش برمیگردد.
با وجود اینکه به عنوان فیلم کودک و نوجوان با کیفیت قابل توجهی ساخته شده بود و حرفهای زیادی برای گفتن داشت اما زمان اکران آنطور که باید در فروش موفق ظاهر نشد. فیلمنامه «تنبل قهرمان» بنابر پیشنهاد کمیته جایزههای جهانی شورای کتاب کودک و تأیید هیئت مدیره شورا، برای دریافت دیپلم افتخار ۲۰۰۲ به دفتر مرکز بینالمللی کتاب برای نسل جوان IBBY معرفی شد.
خاله سوسکه
نادره ترکمانی سال ۱۳۸۸ براساس قصه قدیمی «خاله سوسکه» فیلمی ساخت و تا حد زیادی به ماجرای اصلی خاله سوسکه پایبند ماند. ماجرای فیلم درباره دختر نوجوانی است که روز تولدش یک سوسک پلاستیکی از برادرش هدیه میگیرد و بسیار عصبانی میشود. همین مسئله باعث میشود مادربزرگش داستان خالهسوسکه را برایش تعریف کند. سحر ولدبیگی نقش خاله سوسکه را بازی کرده بود و ماجراها در دوران قدیم و بازارچهای سنتی روایت میشد.
«خاله سوسکه» داستان سوسکی است که در یک بازار به راه میافتد و خواستگارهای زیادی پیدا میکند اما نهایتا با یک موش ازدواج میکند. سال ۱۳۹۷ هم سریالی به نام «هشتگ خاله سوسکه» در شبکه نمایش خانگی ساخته شد که فضای آن با ماجرای اصلی قصه متفاوت بود.
پوست
در فیلم «پوست» به کارگردانی بهمن و بهرام ارگ هم با یک داستان افسانهای از ادبیات آذربایجان روبهرو بودیم. راوی فیلم عاشیقی بود که در یک قهوهخانه تار میزد و داستانی افسانهای را تعریف میکرد. این فیلم از کتابی به نام «دده قورقورد» گرفته شده است. البته کارگردانهای فیلم معتقد بودند افسانهای به این شکل وجود ندارد و آنها بخشهایی از چند افسانه را کنار هم قرار دادهاند و به داستانی جدید رسیدهاند.
مثلا شیر تعزیه، افسانههایی از اینکه جنها در عروسیها میرقصند یا مردی مسلمان که عاشق دختری ارمنی میشود و … متعلق به قصههای کهن قدیمی هستند و برادران ارک از آنها به عنوان خرده روایت برای پیش بردن داستان اصلی کمک گرفتهاند.
شنگول و منگول
«شنگول و منگول» که این روزها روی پرده سینماهاست، با برداشتی آزاد از قصهی مشهور «گرگ و هفت بزغاله» است. این افسانهای قدیمی است که توسط برادران گریم گردآوری و روایتهای گوناگونی از این داستان در فرهنگهای مختلف وجود دارد. در ایران ما این افسانه را با نام «شنگول و منگول» میشناسیم. برادران دالوند به جای رفتن سراغ همین افسانه از شخصیتهای آن استفاده کرده و فیلم انیمیشینی جدیدی متناسب با سلیقه و حالوهوای کودکان امروزی ساختهاند. در این فیلم شنگول و منگول دیگر بزغالههای سادهای نیستند که بهراحتی گول بخورند و در چنگال گرگ اسیر شوند، آنها تربیت شدهاند و میخواهند صلح را در شهر حیوانات برقرار کنند.
حالوهوای فیلم بیشتر از اینکه یادآور افسانه قدیمی باشد، به فیلم مشهور «پاندای کونگفوکار» نزدیک است. کیانوش دالوند فیلمنامه این اثر را با مشارکت نویسندگان آمریکایی و کانادایی نوشته است و در سینمای چین با عنوان «گولهای کونگفوکار» شناخته میشود. محمدرضا علیمردانی، هوتن شکیبا، حامد آهنگی، هومن حاجیعبدالهی، بهنوش بختیاری، هادی کاظمی، آشا محرابی، کامران تفتی و … صداپیشههای این فیلم هستند.